Text size

 

 

Czech English French German Italian Portuguese Russian Slovak Spanish Ukrainian
poniedziałek 23 październik 2017

Historia Marklowic

Stare fotografie

Dzięki kolekcjonerskim poszukiwaniom Józefa Kłosoka, nauczyciela i historyka, zachowało się wiele zdjęć ukazujących życie mieszkańców Marklowic w I połowie XX wieku. Autorami tych zdjęć, wykonanych głównie w okresie międzywojennym, są nieżyjący już dzisiaj: Stanisław Kłosok, Franciszek Remiasz i Jan Haber. Pozostałe zdjęcia, znajdujące się w kolekcji Józefa Kłosoka pochodzą z albumów i zbiorów rodzinnych mieszkańców Marklowic.

Część zbiorów została opublikowana w pracy zatytułowanej Marklowice w starej fotografii, a także zaprezentowana mieszkańcom Marklowic na wystawie, która miała miejsce w listopadzie 1998 roku. Na wystawie przedstawiono 90 starych fotografii, które zostały tematycznie podzielone na następujące działy: Stary i nowy kościół - przedstawiający marklowickie świątynie, Za szkolną ławą - zdjęcia uczniów i nauczycieli sprzed wojny oraz szkolnych budynków, Ludzie, praca, domy, Początki kopalni, 90 lat OSP, Od Sokoła do Polonii - fotografie przedwojennych marklowickich sportowców, Poszli chłopcy do powstania.

Franciszek Remiasz - autor większości zdjęć przedstawiających Marklowice w pierwszej połowie XX wieku. Urodził się 23 stycznia 1896 r. jako drugie dziecko zagrodników Jana i Barbary Remiaszów z domu Woryna. W 1910 r. ukończył szkołę ludową w Marklowicach Dolnych. Uczył się rzemiosła murarskiego i terminował u szewca. Jako młody chłopak rozpoczął pracę na kopalni Emma (dzisiaj: Marcel). Dzięki dobrej pozycji finansowej mógł rozwijać swoje zainteresowania. W oparciu o literaturę fachową z końca lat dwudziestych samodzielnie skonstruował radioodbiornik oraz gramofon do odtwarzania płyt ebonitowych. Na początku lat dwudziestych kupił aparat fotograficzny na szklane klisze i od tego momentu rozpoczęła się jego fotograficzna pasja dokumentowania nie tylko scen rodzinnych.Franciszek Remiasz
Kościół p.w. św. WalentegoStary drewniany kościół pod wezwaniem św. Walentego należał do grupy najstarszych kościołów drewnianych na Górnym Śląsku. Swymi początkami sięgał XVI wieku. O gotyckim XVI-wiecznym rodowodzie świątyni świadczyło prostokątne zamknięcie prezbiterium oraz słupowa, kryta namiotowym dachem, o ukośnych ścianach, wieża. Według relacji kroniki Franciszka Henkego z 1864 r. dookoła kościoła rosły stare, wiekowe dęby i lipy, które zostały wycięte około 1843 r. Drewniany kościół spłonął 12 grudnia 1910 r.
Widoczna jest zrębowa konstrukcja prezbiterium i nawy głównej. Wyposażenie wnętrza było stosunkowo skromne. Ołtarz główny na zdjęciu wykazuje już cechy barokowe, chociaż pierwotne wyposażenie stanowił późnośredniowieczny ołtarz z końca XVI wieku. Polichromowane figury tego tryptyku przedstawiały świętych: Mikołaja i Sebastiana, Katarzynę i Barbarę, Elżbietę i Helenę, Stefana i Laurencjusza. Jeszcze przed wojną ocalałe figury tryptyku ozdabiały wnętrze dawnej fary w Marklowicach. Obecnie znajdują się w zbiorach Muzeum Archidiecezjalnego w Katowicach.Wnętrze drewnianego kościoła p.w. św. Walentego
Kościół św. Stanisława Biskupa i MęczennikaReprodukcja oryginalnej widokówki wydanej w 1917 r. z okazji zakończenia budowy nowego kościoła w Marklowicach Dolnych. Jego budowę rozpoczęto w 1914 r., na wzgórzu, w miejscu starego, spalonego drewnianego kościoła. Autorem projektu neogotyckiej świątyni był architekt z Raciborza, Johann Affa - absolwent architektury w Magdeburgu. Budowę kościoła ukończono w 1916 r. Patronem nowego, murowanego kościoła został na życzenie parafian św. Stanisław Biskup i Męczennik. Proboszczem kościoła został ks. Józef Schubert, którego zdjęcie widnieje w owalu.
Prezbiterium kościoła parafialnego w Marklowicach Dolnych. Zdjęcie wykonano ok. roku 1934. Widoczne pierwotne tabernakulum oraz pierwszy obraz w głównym ołtarzu, przedstawiający patrona kościoła, św. Stanisława Biskupa i Męczennika. Wymalowanie obejmuje jedynie prezbiterium oraz tęczę. W latach późniejszych podobna polichromię otrzymał cały kościół. W rezultacie powojennych, generalnych remontów, oraz zgodnie z nakazami nowej mody, usunięto w latach 60-tych część neogotyckiego wyposażenia z transeptu, ołtarzy bocznych i filara oraz dokonano wielokrotnych przemalowań. Zamieszczona fotografia prezentuje, jeszcze jednolite stylowo, pierwotne wyposażenie.Prezbiterium kościoła parafialnego w Marklowicach Dolnych
Marklowice Dolne od strony WodzisławiaZdjęcie z roku 1925, przedstawiające Marklowice Dolne od strony Wodzisławia. Po prawej stronie, między dwoma pierwszymi drzewami, znajduje się zjazd na nie istniejącą już dzisiaj drogę, prowadzącą na tzw. Kémpy. W oddali widać oba budynki szkolne. Na wprost, obok kościoła widoczna jest Organistówka, a po lewej stronie - nowa szkoła, przed przebudową w 1927 r. Poniżej nowej szkoły usytuowany jest budynek myta drogowego, w którym pobierano opłaty drogowe (dzisiaj jest to dom mieszkalny Stanisława Celarego). Na wprost widać zabudowania gospody Franciszka Szombery, później J. Miki. Po prawej stronie od zabudowań gospody widoczna jest stara kuźnia, czynna do początku lat dwudziestych.
Fotografia z końca lat dwudziestych, przedstawiająca dom państwa Heroków w Marklowicach Dolnych.Dom Heroków
Marklowice Dolne, lata trzydziesteMarklowice Dolne w latach trzydziestych. Na zdjęciu widać m.in. dwór, drewniane zabudowania szybu oraz Kościół p.w. św. Stanisława Biskupa i Męczennika.
Nieistniejąca obecnie kapliczka z końca XVIII wieku, nad stawem dworskim w Marklowicach Dolnych. Murowana, kryta gontem kapliczka, poświęcona byłą św. Janowi Nepomucenowi. W zwieńczeniu dachu, nad przydaszkiem, we wnęce, znajdował się obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, malowany na blasze. Obsuwanie się gruntu, a w konsekwencji głębokie pęknięcia sklepienia, były bezpośrednią przyczyną podjęcia decyzji o jej rozbiórce, co nastąpiło w latach 40-tych XX wieku. Staw zasypano w latach 60-tych.Kapliczka św. Jana Nepomucena
Powstańcy z MarklowicGrupa powstańców z Marklowic w czasie walk nad Odrą w III powstaniu śląskim, w maju i czerwcu 1921 r.
Brzozowy krzyż, ustawiony na zbiorowej mogile sześciu powstańców śląskich z Marklowic - żołnierzy 5 kompanii 14 pułku powstańczego. Zdjęcie wykonano w pierwszych dniach listopada 1921 r.Pierwotny pomnik powstańców
Pomnik powstańców śląskich1 listopada 1924 r., na miejscu brzozowego krzyża odsłonięto pomnik upamiętniający powstańców poległych w obronie Śląska. W centralnym miejscu pomnika umieszczona została tablica z wyrytymi na niej siedmioma nazwiskami. Obok sześciu poległych w III powstaniu Marklowiczan znajduje się również nazwisko Piotra Płaczka, który zginął w walkach granicznych w 1919 r. w okolicach Podzamcza i spoczywa na cmentarzu w Wieruszowie. Po najeździe Niemców na Polskę we wrześniu 1939  r. Wilhelm Szewczyk, restaurator z Marklowic Górnych, poradził proboszczowi Antoniemu Basztoniowi, by usunął z pomnika wszystkie figury oraz napisy, gdyż w przeciwnym razie Niemcy zniszczą cały pomnik. Usunięto więc figury, które zakopano w tajemnicy na cmentarzu, a na napisy narzucono warstwę tynku. Po zakończeniu wojny wydobyto z ukrycia figury i ustawiono je na dawnym miejscu, z wyjątkiem figury leżącego powstańca, która uległa uszkodzeniu. Nie udało się także odtworzyć orła wieńczącego tablicę z nazwiskami. Zamieszczona fotografia przedstawia pomnik w pierwotnym kształcie (przed uszkodzeniem).
Grupa rowerzystów z Biertułtów, Marklowic i Radlina witająca wojska polskie wkraczające do Wodzisławia 4 lipca 1922 r. Pierwsza osoba od prawej (z biało-czerwoną szarfą) to Jan Sładek z Marklowic Górnych. Druga osobą od prawej jest Józef Kominek z Marklowic Dolnych.Powitanie wojsk polskich
StudzienkaPobliska Studzienka - miejsce pielgrzymkowe mieszkańców Marklowic. Fotografia przedstawia stan po remoncie Studzienki, przeprowadzonym w latach 30-tych przez posiadającą ten obiekt parafię p.w. Bożego Ciała w Jankowicach. Mieszkańcy Marklowic aktywnie uczestniczyli w pracach budowlanych i składali ofiary pieniężne.
Fotografia przedstawia schronisko w Studzience, które funkcjonowało przed II wojną swiatową.Schronisko Studzienka
Szkubaczki u Magdy SzkatułowejSzkubaczki u Magdy Szkatułowej - lata trzydzieste. Szkubaczki, czyli wspólne skubanie pierza, były powszechnym zwyczajem na Śląsku. Na szkubaczki gospodynie zapraszały krewne, najbliższe znajome i sąsiadki. Uczestniczyły w nich zarówno starsze kobiety, jak i dziewczęta. Sezon skubania zaczynał się nieraz już w listopadzie, najczęściej jednak w grudniu, gdy ustały większe prace domowe i zaczynały się długie, monotonne zimowe wieczory. Cała praca w danym domu trwała od jednego do trzech tygodni. Po zakończeniu skubania w jednym domu rozpoczynało się darcie pierza u innej gospodyni. Zwyczajowo skubano od poniedziałku do piątku.
Fotografia z maja 1932 r. przedstawia ekipę Przedsiębiorstwa Drążenia Szybów z siedzibą w Katowicach. Prace przygotowawcze związane z budową szybu gazowego Marklowice rozpoczęto już w 1927 r. Drążenie szybu było prowadzone w skrajnie trudnych warunkach geologicznych (zagrożenie gazowe i wodne).Ekipa Przedsiębiorstwa Drążenia Szybów
Chłopak na koniuWiejski chłopak na koniu - zdjęcie z lat trzydziestych.
Fotografia wykonana w 1914 r. przedstawia Karol Kocjana z Wilczka w Marklowicach Górnych z rodziną. Karol Kocjan, urodzony w 1876 r., był długoletnim wójtem samodzielnej wówczas gminy Marklowice Górne Karol Kocjan z rodziną

Opracowano na podstawie materiałów Urzędu Gminy Marklowice. Wykorzystano fotografie zamieszczone w albumie J. Kłosoka: Marklowice w starej fotografii.

Historia i Zabytki

Marklowice są jedną z najstarszych miejscowości ziemi wodzisławskiej, z ponad 700-letnią przeszłością. Ślady obecności człowieka na tym terenie zachowały się od czasów prehistorycznych. W Maklowicach Górnych przy głównej trasie w kierunku Żor, odkopany został kamienny toporek z okresu neolitu (4 500-1 700 lat p.n.e.), natomiast w Marklowicach Dolnych odkryto skorupy naczyń glinianych datowane na 1 300-400 rok p.n.e. W okresie wczesnego średniowiecza, przed powstaniem państwa polskiego, ziemia wodzisławska była porośnięta gęstymi i nieprzebytymi lasami. Niemniej wykopaliska archeologiczne wskazują na istnienie osad słowiańskich, datowanych na wczesne średniowiecze (wykopaliska z VII wieku w Syryni i z IX wieku w Lubomi).

W II połowie XIII wieku na Górnym Śląsku rozpoczęła się akcja lokacyjna nowych miejscowości, mająca na celu zagospodarowanie terenów dotychczas mniej zaludnionych, pokrytych niedostępnymi lasami. Marklowice są właśnie jedną z miejscowości dawnego księstwa raciborskiego, powstałą w wyniku planowej akcji osadniczej z końca XIII wieku. Władcą tych ziem był wówczas książę Przemysław (1289-1306), który rezydował na zamku w Raciborzu.

Najstarszy zapis nazwy miejscowości - Merclini villa (to znaczy: "miejscowość Merkla"), znajdujący się w Księdze Fundacyjnej Biskupów Wrocławskich (Liber fundationis episcopatus vratislaviensis), datowany jest na około 1300 rok i świadczy o powstaniu wioski na 34 łanach. Kolejne dwa zapisy na temat miejscowości datowane są na lipiec 1305 roku (wówczs jeden z mieszkańców nowej osady Wacław z Maklowic, dał w dzierżawę swój młyn w Uchylsku), oraz na lipiec 1324 roku, kiedy książę raciborski Leszko odnowił sołtysowi Fuczce przywileje wolnego sołectwa w Marklowicach.

W 1336 roku po bezpotomnej śmierci księcia Leszka, ziemia wodzisławska wraz z wszystkimi wioskami znalazła się w rękach czeskich Przemyślidów. W 1502 roku król czeski Władysław Jagiellończyk wydzielił swojemu kanclerzowi Janowi Schellenbergowi "zamek i miasteczko Wodzisław razem z osiadła tam szlachtą, wsiami, poddanymi, itd., i to takim prawem, na jakim tę ziemię posiadali dawniejsi książęta raciborscy". W 1515 roku państwo czeskie zostało włączone do Austrii i od tego czasu Śląsk, a więc także księstwo raciborskie i ziemia wodzisławska znalazły się pod zwierzchnictwem niemieckich władców z rodu Habsburgów.

W 1517 roku Jan Schellenberg sprzedał miasto i obszar Mniejszego Stanowego Państwa Wodzisławskiego Janowi z Zierotyna, a ten wkrótce odsprzedał je Baltazarowi Welczkowi. W 1527 roku Welczek odsprzedał obszar państwa stanowego Janowi Planknarowi z Kinspergu (Kralove Hora). W owym czasie Marklowice wielokrotnie zmieniały właścicieli i tylko o niektórych z nich zachowały się do dzisiaj pewne informacje. Pierwsi znani właściciele Marklowic wymieniani są w roku 1658 i 1666. W 1696 roku państwo stanowe przejął książę Ferdynand Dietrichstein. Nowemu panu i księciu hołd złożyli podlegli jego jurysdykcji właściciele dóbr rycerskich: między innymi Karol von Bludowski - "pan na Marklowicach Górnych", oraz Jan Jerzy von Larysz (Jan G. von Larisch) właściciel Marklowic Dolnych - pisarz krajowy.

W 1742 roku Marklowice wraz z sąsiednimi miejscowościami znalazły się w granicach państwa pruskiego, w obrębie powiatu pszczyńskiego. W II połowie XVIII wieku, państwo pruskie zaostrzyło politykę germanizacyjną śląskich ziem, co z kolei wywoływało liczne bunty chłopskie.

Pieczęć na piśmie z 28 sierpnia 1870 r. - element herbu Marklowic GórnychPieczęć na piśmie z 31 sierpnia 1870 r. - element herbu Marklowic Dolnych

W wyniku I wojny światowej powstało państwo polskie i odżyły nadzieje na przyłączenie do odrodzonej Polski. Niestety, Marklowice wraz z całym Śląskiem pozostały nadal w państwie niemieckim, a o dalszych losach miał zadecydować plebiscyt. Wśród polskich działaczy górnośląskich rosło przekonanie, że trzeba będzie zbrojnie powstać w walce o połączenie tych ziem z Polską. W dniu 11 stycznia 1919 roku w Katowicach powstała tajna Polska Organizacja Wojskowa (POW), na czele której stanął, urodzony w Marklowicach, Józef Grzegorzek. POW rozwinęła swoją działalność, której owocem stało się I powstanie śląskie. Grupa powstańców z Marklowic w czasie walk nad Odrą w III powstaniu śląskim, w maju i czerwcu 1921 r.Na początku sierpnia niemieckie władze bezpieczeństwa aresztowały peowiackich kurierów, w tym także Józefa Grzegorzka, lecz zaplanowane powstanie wybuchło w nocy z 16 na 17 sierpnia 1919 roku.

Mieszkańcy Marklowic wzięli udział także w III powstaniu śląskim, w walkach 14 pułku piechoty wojsk powstańczych. Nazwiska tych, którzy zginęli zostały zapisane na Pomniku Powstańców Śląskich, stojącym obok marklowickiego kościoła parafialnego. Odsłonięcie pomnika nastąpiło 1 listopada 1924 roku. Znajdowały się na nim napisy: "Nie damy ziemi skąd nasz ród", "Za wolność Śląska i Polski wdzięczni rodacy", oraz "Dla nas tylko modlitwę do Boga".

Pomnik Powstańców Śląskich - obecny wyglądPomnik Powstańców Śląskich - pierwotny wyglądW rezultacie III powstania śląskiego przeprowadzony został nowy podział Górnego Śląska i dnia 4 lipca 1922 roku Marklowice znalazły się w obrębie państwa polskiego.

Po napadzie hitlerowców na Polskę, Marklowice znalazły się w obszarze wcielonym do Rzeszy. Okres dominacji hitlerowskiej wywarł na mieszkańcach ponure piętno. Paradoks polegał na tym, że przymusowo wcieleni do niemieckiego wojska, walczyli i ginęli na różnych dalekich frontach, po stronie niemieckiej, alianckiej i polskiej. Mieszkańcy Marklowic, którzy nie zostali zwerbowani do wojska, często byli wywożeni na przymusowe roboty do Niemiec, a część z nich trafiła do obozów koncentracyjnych.

Marklowice odzyskały niepodległość 26 marca 1945 roku po natarciu dywizji radzieckich i wspierających je batalionów czołgów czechosłowackich. Po wojnie życie miejscowości zaczęło się odradzać na nowo. W 1948 roku obszar gminy obejmujący Marklowice Dolne, Górne i przyległe przysiółki liczył 13,76 km2 powierzchni z 3 412 mieszkańcami. W pierwszym dziesięcioleciu powojennym gmina Marklowice należała nadal do istniejącego od I połowy XIX wieku powiatu rybnickiego. W dniu 11 sierpnia 1954 roku gmina została włączona do nowo utworzonego powiatu wodzisławskiego, który obejmował południową część dawnego powiatu rybnickiego. W Marklowicach powołano do życia Gminną Radę Narodową. Panorama Marklowic z przełomu lat 1960/70Na początku lat pięćdziesiątych gmina prężnie się rozwijała, czego dowodem jest m. in. gazyfikacja znacznej części miejscowości i budowa wodociągu. W wyniku kolejnej reformy administracyjnej 1 lipca 1975 roku miejscowość wraz z sąsiednim miastem Radlinem, Rydułtowami i Pszowem, została włączona do obszaru Wodzisławia Śląskiego, a Urząd Gminy Marklowice został zlikwidowany. Rozpoczął się okres marginalnego traktowania Marklowic jako dzielnicy leżącej na obrzeżach aglomeracji miejskiej.

Szczególne przemiany w dziejach najnowszej historii Marklowic przyniosło ostatnie dziesięciolecie XX wieku. W wyniku pierwszych wolnych wyborów do samorządów lokalnych w Polsce, przeprowadzonych w dniu 27 maja 1990 roku do Rady Miejskiej Wodzisławia Śląskiego, z listy Samorządność Marklowic weszli trzej radni. Kolejne wybory do Rady Miejskiej w Wodzisławiu Śląskim odbyły się 23 lutego 1992 roku. W wyniku tych wyborów Samorządność Marklowic wprowadziła do rady miejskiej aż czterech radnych na sześć mandatów ze swego okręgu. W 1992 roku w związku ze zmianą przepisów w Prawie Geologicznym i Górniczym oraz wprowadzeniem opłaty eksploatacyjnej, pojawiły się realne ekonomiczne podstawy usamodzielnienia gminy Marklowice. W kwietniu 1993 roku została złożona petycja mieszkańców Marklowic do Zarządu Miasta Wodzisławia Śląskiego. W dniu 13 czerwca 1993 roku przeprowadzone zostało w Marklowicach referendum. Wzięło w nim udział 54% uprawnionych do głosowania mieszkańców, którzy w 96,3% głosów opowiedzieli się za reaktywowaniem gminy Marklowice, w granicach sprzed 1975 roku. Na początku grudnia 1994 roku ukazało się rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów, na mocy którego z dniem 31 grudnia 1994 roku gmina Marklowice została reaktywowana. Z początkiem 1999 roku Marklowice znalazły się w obrębie reaktywowanego powiatu wodzisławskiego, wchodzącego w skład województwa śląskiego.

Obiekty historyczne i zabytkowe występujące na terenie gminy zostały opisane przy każdej z dzielnic wchodzących w jej skład.

Opracowano na podstawie materiałów Urzędu Gminy Marklowice oraz publikacji: Z. Karwot: Marklowice. 700 lat. Wykorzystano ponadto fotografie zamieszczone w albumie J. Kłosoka: Marklowice w starej fotografii.

Adres

Urząd Gminy Marklowice
ul. Wyzwolenia 71
44-321 Marklowice

Kontakt

tel. (+48 32) 45 92 800
fax. (+48 32) 45 92 802
mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie obsługi JavaScript.

Urząd Gminy czynny:

GODZINY URZĘDOWANIA

pon. wto. śro. od godz. 7:30 do godz. 15:30
czwartek od godz. 7:30 do godz. 17:00
piątek od godz. 7:30 do godz. 14:00